Waarom open data van de overheid gratis gebruikt mag worden door commerciële partijen

Op ons data community forum werd laatst de vraag gesteld waarom de overheid commerciële partijen geld laat verdienen met data van de overheid. Data die tot stand is gekomen met belastinggeld van burgers. Vervolgens moeten burgers betalen voor het gebruiken van de toepassingen die door deze bedrijven zijn ontwikkeld. Haye Hazenberg, senior beleidsmedewerker digitale overheid en desinformatie bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, vertelt waarom de overheid dit toestaat. 

“Om te weten hoe dit in elkaar zit, moet je kennis hebben van de 'Wet Hergebruik Overheidsinformatie'. Deze wet maakt het mogelijk dat iedereen, en dus ook commerciële partijen, data van de overheid hergebruiken. Daar zitten twee gedachten achter. Namelijk het idee dat de overheid verantwoording moet afleggen, dat er controle moet kunnen plaatsvinden. In het kort komt het er op neer dat de overheid transparant moet zijn en dat alles wat de overheid ontwikkelt beschikbaar moet zijn voor de burger, de belastingbetaler. De andere reden is dat we in Nederland innovatie willen stimuleren, met name door startups, in de markt. Met de open data van de overheid kunnen kleine ondernemers toepassingen of apps ontwikkelen. Dat draagt bij aan de ontwikkeling van ons land op het gebied van technologie en economie.” 

Gratis weggeven
Een ingewikkelde politieke vraag is of je naast het stimuleren van vernieuwing, die eerst door commerciële partijen is opgepakt, als overheid bepaalde taken weer over zou moeten nemen. Het al dan niet vrijgeven van toepassingen met data heeft veel verschillende kanten. Haye geeft een voorbeeld: “Er is een publieke instelling die data over geografie heeft en deze gratis weggeeft. Het is open data. Er is een wetenschapper die daar kaarten van maakt, daar blijkt veel vraag naar en deze persoon richt daar een bedrijfje voor op en verkoopt die kaarten. Op een dag besluit de publieke instelling om een ander bedrijf de opdracht te geven met diezelfde data kaarten te maken. Deze kaarten worden na deze opdracht ook gratis beschikbaar gesteld voor iedereen. De wetenschapper gaat naar de rechter vanwege inkomstenderving.” 

"Je moet je altijd afvragen bij alles wat je doet wat de gevolgen zijn en wat de reden is waarom je iets doet."

Data wederkerigheid
Haye vervolgt over de complexiteit van dit vraagstuk: “Het lastige met innovatie is, dat de technologie zich ontwikkelt en dat wat tien jaar geleden nieuw was, dat nu niet meer is. Zo kan het gebeuren dat partijen die tien jaar geleden begonnen als startup met data van de overheid, inmiddels groot gegroeid zijn en veel geld verdienen door deze open data, met wat misschien nu wel als publieke digitale diensten zouden zien. Je wilt juist dat de overheid zelf nieuwe digitale diensten blijft ontwikkelen voor burgers, maar tegelijk ook dat bedrijven de ruimte hebben om nieuwe innovaties te blijven ontwikkelen.” Dat dit soms scheef lijkt en de discussie hierover regelmatig oppopt, is alleen maar goed. “Je moet je altijd afvragen bij alles wat je doet wat de gevolgen zijn en wat de reden is waarom je iets doet. En binnen de open data zijn er elke dag nieuwe ontwikkelingen. In andere landen in Europa zie je verandering op dit vlak. In België denken ze nu na over ‘data wederkerigheid’. Dan krijgt de overheid in ruil voor de data iets terug, zoals het open source maken van de software die de commerciële partijen ontwikkelen, of gratis dienstverlening aan de publieke sector. Zo hebben het land en haar burgers toch profijt van het openstellen van de data. Dat is misschien ook wel iets voor Nederland. Bij nieuwe Europese wetgeving die nu wordt voorgesteld, zie je ook dat wordt gekeken naar hoe bedrijven veel meer data kunnen gaan delen, en over hoe data meer beschikbaar zou kunnen komen in de vorm van ‘data coöperatieven’, zoals het Bomenregister. Dat is ook eigenlijk een heel Nederlands idee; het water beheren we ook al eeuwen lang niet privaat, niet publiek, maar gemeenschappelijk. Het CPB heeft ook recent een interessante notitie gepubliceerd over deze dilemma’s, bijvoorbeeld over publieke databanken en collectieve data overeenkomsten als beleidsinterventie in de data economie.”   

Het CPB-stuk is hier te lezen: Policy Brief 'Brave new data – Databeleid in een imperfecte wereld' | CPB.nl 

Wat vind jij?

Praat mee met Haye en andere data minded professionals en geïnteresseerden hierover op het data forum! Hoe vind jij dat de overheid om moet gaan met commerciële partijen die gebruikmaken van de data van de overheid? En welke kansen, nadelen en oplossingen of ideeën zie jij?